Sygn. akt III KK 252/18

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 czerwca 2018 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący, sprawozdawca)
‎SSN Dariusz Kala
‎SSN Piotr Mirek

w sprawie G. H.

w przedmiocie wyroku łącznego,

po rozpoznaniu w Izbie Karnej posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k.

w dniu 14 czerwca 2018 r.,

kasacji wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego

od wyroku łącznego Sądu Rejonowego w K.

z dnia 29 marca 2017 r., sygn. akt II K 59/17,

uchyla pkt IV zaskarżonego wyroku w części dotyczącej środka karnego w postaci świadczenia pieniężnego i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K.

UZASADNIENIE

G. H.został skazany prawomocnymi wyrokami:

1.Sądu Rejonowego w M. z dnia 16 marca 2016 r., sygn. akt II K 434/15, za popełnienie przestępstwa z art. 178a § 4 k.k., na karę 1 miesiąca pozbawienia wolności oraz karę 4 miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze po 20 godzin miesięcznie; ponadto Sąd orzekł zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na okres 6 lat i świadczenie pieniężne w kwocie 10.000 zł na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej;

2.Sądu Rejonowego w M. z dnia 13 czerwca 2016 r., sygn. akt II K 91/16, za popełnienie przestępstwa z art. 207 § 1 k.k., na karę 1 roku pozbawienia wolności;

3.Sądu Rejonowego w K. z dnia 12 sierpnia 2016 r., sygn. akt II K 208/16, za popełnienie przestępstw: z art. 178a § 4 k.k. i art. 289 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., na karę łączną 1 miesiąca pozbawienia wolności oraz karę 10 miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze po 30 godzin miesięcznie; ponadto Sąd orzekł dożywotny zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych i świadczenie pieniężne w kwocie 10.000 zł na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej.

Wyrokiem łącznym z dnia 25 listopada 2016 r., sygn. akt II K 344/16, Sąd Rejonowy w K.:

I.na podstawie art. 569 § 1 k.p.k., art. 85 k.k., art. 86 § 1 i 3 k.k. połączył kary jednostkowe pozbawienia wolności i ograniczenia wolności orzeczone wobec wyżej wymienionego wyrokami w sprawach: II K 208/16 Sądu Rejonowego w K. i II K 434/15 Sądu Rejonowego w M. i w ich miejsce orzekł karę łączną 2 miesięcy pozbawienia wolności i karę 11 miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze po 30 godzin miesięcznie;

II.na podstawie art. 86 § 1 k.k. w zw. z art. 90 § 1 k.k. połączył środki karne w postaci orzeczonych w sprawach: II K 208/16 Sądu Rejonowego w K. i II K 434/15 Sądu Rejonowego w M. zakazów prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych i w to miejsce orzekł łączny zakaz dożywotniego prowadzenia pojazdów mechanicznych;

III.na podstawie art. 86 § 1 k.k. w zw. z art. 90 § 2 k.k. w miejsce środków karnych w postaci świadczeń pieniężnych na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej w sprawach: II K 208/16 Sądu Rejonowego w K. i II K 434/15 Sądu Rejonowego w M. orzekł łączne świadczenie pieniężne na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej w wysokości 15.000 zł;

IV.na podstawie art. 572 k.p.k. umorzył postępowanie o wydanie wyroku łącznego w części dot. wyroku Sądu Rejonowego w M. w sprawie II K 91/16;

V.w pozostałym zakresie łączone wyroki pozostawił do odrębnego wykonania.

Przedmiotowe rozstrzygnięcie zostało zaskarżone wyłącznie przez obrońcę skazanego – na jego korzyść, w części dotyczącej orzeczenia o karze zawartej w pkt I i pkt III wyroku łącznego.

Po rozpoznaniu tej apelacji Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt VII Ka 1254/16, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w K. do ponownego rozpoznania. Podstawą takiego rozstrzygnięcia była stwierdzona poza granicami zaskarżenia i podniesionymi zarzutami rażąca niesprawiedliwość poddanego kontroli instancyjnej wyroku łącznego sądu meriti (art. 440 k.p.k.) polegająca na nie objęciu węzłem kary łącznej skazania w sprawie o sygn. II K 91/16 Sądu Rejonowego w M. i umorzeniu w tym zakresie postępowania o wydanie wyroku łącznego. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd odwoławczy stwierdził również rażącą niesprawiedliwość zaskarżonego wyroku w pkt. III w postaci obrazy art. 90 § 2 k.k. poprzez połączenie świadczeń pieniężnych orzeczonych w sprawach II K 434/15 i II K 208/16, zauważając przy tym, że ze względu na wniesienie apelacji wyłącznie na korzyść skazanego uchybienie powyższe nie może być już usunięte, o czym winien pamiętać Sąd ponownie rozpoznający przedmiotową sprawę.

Sąd Rejonowy w K., po ponownym rozpoznaniu sprawy, wyrokiem łącznym z dnia 29 marca 2017 r., sygn. akt II K 59/17:

I.na podstawie art. 569 § 1 k.p.k., art. 85 § 1 i 2 k.k., art. 86 § 1 k.k. i art. 87 § 1 k.k. połączył jednostkowe kary pozbawienia wolności i ograniczenia wolności, przyjmując, że miesiąc ograniczenia wolności równa się 15 dniom pozbawienia wolności, orzeczone wobec skazanego G. H. wyrokami Sądu Rejonowego w K. w sprawie II K 208/16 oraz Sądu Rejonowego w M. w sprawach II K 91/16 i II K 434/15, a w ich miejsce orzekł karę łączną 1 roku i 1 miesiąca pozbawienia wolności;

II.na podstawie art. 577 k.p.k. na poczet orzeczonej kary łącznej pozbawienia wolności zaliczył okres zatrzymania w sprawie II K 208/16 w dniu 20 marca 2016 r. oraz karę dotychczas wykonaną w sprawie II K 91/16;

III.na podstawie art. 86 § 1 k.k. w zw. z art. 90 § 2 k.k. połączył środki karne w postaci zakazów prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych orzeczone w sprawach: II K 208/16 Sądu Rejonowego w K. i II K 434/15 Sądu Rejonowego w M. i w to miejsce orzekł łączny zakaz dożywotniego prowadzenia pojazdów mechanicznych;

IV.w pozostałym zakresie łączone wyroki pozostawił do odrębnego wykonania.

Przedmiotowe orzeczenie nie zostało zaskarżone i uprawomocniło się w dniu 6 kwietnia 2017 r.

Kasację od wyroku łącznego Sądu Rejonowego w K. z dnia 29 marca 2017 r., sygn. akt II K 59/17, wniósł – na podstawie art. 521 § 1 k.p.k. – Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny, zaskarżając to orzeczenie w pkt. IV, w części dotyczącej środków karnych w postaci świadczenia pieniężnego, na korzyść skazanego G. H. Zarzucił w niej „rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów prawa procesowego, to jest art. 443 k.p.k., polegające na wydaniu przez sąd ponownie rozpoznający sprawę orzeczenia w części surowszego niż uchylone, pomimo tego, że poprzednie orzeczenie zaskarżone było wyłącznie przez obrońcę skazanego, na jego korzyść”. W oparciu o tak zredagowany zarzut wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Oczywiście zasadny jest podniesiony w kasacji zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na treść wyroku naruszenia prawa procesowego w postaci określonego w art. 443 k.p.k. pośredniego zakazu reformationis in peius. Powyższe w powiązaniu z wniesieniem kasacji na korzyść skazanego umożliwiło jej uwzględnienie na posiedzeniu w oparciu o przepis art. 535 § 5 k.p.k.

Nie ulega wątpliwości, że w chronologicznie pierwszym wydanym wobec skazanego G. H. wyroku łącznym z dnia 25 listopada 2016 r., sygn. akt II K 344/16, Sąd Rejonowy w K. dopuścił się obrazy prawa materialnego zarówno w zakresie nie objęcia karą łączną skazania na karę pozbawienia wolności w sprawie Sądu Rejonowego w M. o sygn. akt II K 91/16 – art. 87 § 1 k.k., jak i orzeczenia w miejsce środków karnych w postaci świadczeń pieniężnych na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym i Pomocy Postpenitencjarnej (dwa razy po 10.000 zł) jednego świadczenia na rzecz wskazanego Funduszu w kwocie 15.000 zł. W tym ostatnim przedmiocie – co trafnie wytknięte zostało w uzasadnieniu wyroku kasatoryjnego Sądu Okręgowego w O. – sąd meriti przeoczył, że zgodnie z treścią art. 90 § 2 k.k., ze środków karnych podlegają łączeniu jedynie pozbawienie praw publicznych, zakazy i obowiązek tego samego rodzaju. Z istoty rzeczy nie podlegają więc łączeniu środki, które pozbawione są terminowego charakteru, tj. przepadek i środki kompensacyjne, a także świadczenie pieniężne oraz podanie wyroku do publicznej wiadomości (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 31 marca 2009 r., V KK 415/08, R-OSNKW 2009, poz. 851 i z dnia 24 marca 2011 r., IV KK 27/11, LEX nr 794513; tak też: J. Giezek (red.): Kodeks karny. Komentarz do art. 90, teza 5, WKP 2012; D. Kala, M. Klubińska: Kara łączna i wyrok łączny, Kraków 2017, s. 123).

Procedując powtórnie, po przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, Sąd Rejonowy w K. stosownie do treści art. 90 § 2 k.k. nie objął węzłem łączności świadczeń pieniężnych na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym i Pomocy Postpenitencjarnej pozostawiając w tej części łączone wyroki do odrębnego wykonania (pkt IV zaskarżonego kasacją orzeczenia). Orzekając w podany wyżej sposób sąd a quo pozostał wprawdzie w zgodzie z wymaganiami prawa karnego materialnego, rzecz w tym, że takie postąpienie rażąco naruszało wskazany w kasacji Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego przepis art. 443 k.p.k. Zgodnie z art. 443 k.p.k. w razie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania wolno w dalszym ciągu wydać orzeczenie surowsze niż uchylone tylko wtedy, gdy orzeczenie to było zaskarżone na niekorzyść oskarżonego albo na korzyść oskarżonego w warunkach określonych w art. 434 § 4 k.p.k. Nie ulega przy tym wątpliwości, że przywołany przepis należy czytać w powiązaniu z treścią art. 434 § 1 k.p.k., w którym wskazano elementy wyznaczające granice orzekania na niekorzyść oskarżonego. Z treści tego przepisu wynika, że Sąd odwoławczy (a w ślad za nim Sąd pierwszej instancji ponownie rozpoznający sprawę) może orzec na niekorzyść oskarżonego jedynie: 1) wtedy, gdy wniesiono na jego niekorzyść środek odwoławczy, oraz 2) w granicach zaskarżenia, chyba że ustawa nakazuje wydanie orzeczenia niezależnie od granic zaskarżenia, oraz 3) w razie stwierdzenia uchybień podniesionych w środku odwoławczym, chyba że środek odwoławczy nie pochodzi od oskarżyciela publicznego lub pełnomocnika i nie podniesiono w nim zarzutów albo ustawa nakazuje wydanie orzeczenia niezależnie od podniesionych zarzutów (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2017 r., II KK 274/17, LEX nr 2434431). Orzeczeniem surowszym jest przy tym każde orzeczenie ustalające dolegliwość realnie większą od dolegliwości wynikającej z treści orzeczenia uchylonego. W zakresie surowości orzeczenia, które może być wydane w postępowaniu ponownym, należy brać w tym przedmiocie pod uwagę ustalenia faktyczne, kwalifikację prawną czynu, orzeczoną karę oraz zastosowane środki karne, a także wszystkie możliwe następstwa tych rozstrzygnięć dla sytuacji prawnej oskarżonego (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18 grudnia 202 r., II KK 339/02, LEX nr 74401, z dnia 10 września 2004 r., III KK 94/04, LEX nr 126689 i z dnia 10 lutego 2009 r., V KK 243/08, LEX nr 491148).

W niniejszej sprawie apelacja od pierwszego wyroku łącznego wniesiona została wyłącznie na korzyść skazanego przez jego obrońcę. Trafnie autor kasacji zauważa, że wobec tak ukształtowanej sytuacji procesowej sąd meriti ponownie rozpoznający sprawę w części dotyczącej świadczeń pieniężnych orzeczonych w sprawach: II K 434/15 Sądu Rejonowego w M. i II K 208/16 Sądu Rejonowego w K. nie mógł pozostawić tychże wyroków do odrębnego wykonania to bowiem skutkować musiało koniecznością uiszczenia przez G. H. na rzecz Funduszu, o którym mowa w art. 43a k.k., dwukrotnie kwoty 10.000 zł w sytuacji, gdy zgodnie z uchylonym wyrokiem łącznym świadczenie to określone zostało na kwotę 15.000 zł. Naruszenie wskazanego wyżej przepisu gwarancyjnego, i to pomimo uczynienia w tej kwestii stosownego zauważenia w uzasadnieniu Sądu Okręgowego w O. (s. 4), było więc rażące i mające istotny wpływ na treść poddanego kontroli Sądu Najwyższego wyroku.

Implikowało to jego uchyleniem w zakresie objętym zaskarżeniem (pkt IV), co do rozstrzygnięcia o świadczeniu pieniężnym, i przekazaniem w tej części sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K. Orzekając powtórnie Sąd ten uwzględni powyższe zauważenia, a więc niezależnie od regulacji prawa materialnego rozstrzygnie – z powodu mających w takim wypadu priorytet zasad gwarancyjnych – w sposób niepogarszający sytuacji skazanego w stosunku do tej, jaka została ukształtowana pierwszym zapadłym w tym postępowaniu wyrokiem łącznym.

kc