Sygn. akt II UZ 39/16

POSTANOWIENIE

Dnia 12 października 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Romualda Spyt (przewodniczący, sprawozdawca)
‎SSN Bohdan Bieniek
‎SSN Maciej Pacuda

w sprawie z wniosku P. S.A. w [...]
‎przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w [...]
‎z udziałem zainteresowanych U. D., C. Sp. z o.o.
‎o podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne,
‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 października 2016 r.,
‎zażalenia organu rentowego na wyrok Sądu Apelacyjnego w [...]
‎z dnia 11 marca 2016 r., sygn. akt III AUa …/15,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu w [...] do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny w [...] w sprawie z odwołania P. S.A. w [...] przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddziałowi w [...], z udziałem zainteresowanych U. D. i C. Spółki z o.o., o podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, na skutek apelacji P. S.A. w [...], wyrokiem z dnia 11 marca 2016 r. uchylił wyrok Sądu Okręgowego w [...] z dnia 24 października 2014 r. i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny wskazał, że spór w przedmiotowej sprawie dotyczy kwestii, czy zainteresowana, jako pracownik P. S.A., w ramach łączących ją z zawartym z firmą C. Spółką z o.o. umów o dzieło, faktycznie wykonywała pracę na rzecz swojego pracodawcy, a w konsekwencji, czy organ rentowy zasadnie ustalił podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenie zdrowotne. W tym zakresie Sąd Okręgowy nie poczynił jednak żadnych ustaleń faktycznych i na te okoliczności nie przeprowadził żadnych dowodów. Ustalenia faktyczne ujęte w pisemnych motywach wyroku ograniczyły się do ustalenia, że P. S.A. zawarła z firmą C. umowy na świadczenie kompleksowych usług w zakresie sprzątania i utrzymywania w czystości (...); że zainteresowana U. D. zawarła umowy o dzieło na określony czas i z tytułu umowy o pracę oraz zawartych umów o dzieło zainteresowana osiągnęła przychód w określonej wysokości; że Zakład Ubezpieczeń Społecznych w określonym czasie przeprowadził kontrolę u płatnika składek P. S.A. w [...]dotyczącą prawidłowości i rzetelności obliczania składek na ubezpieczenia społeczne (...); że w wyniku ustaleń poczynionych w trakcie tej kontroli Zakład Ubezpieczeń Społecznych w dniu 20 maja 2013 r. wydał zaskarżoną decyzję i że płatnik składek od powyższej decyzji wniósł odwołanie. Te wszystkie ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy nie były sporne. Sporny był charakter umów o dzieło łączących zainteresowaną ze spółką C., a do oceny tego charakteru nie wystarczy, zdaniem Sądu Apelacyjnego, oparcie się wyłącznie na przepisach prawa i orzecznictwie Sądu Najwyższego je wykładającym. Konieczne jest poddanie wnikliwej analizie treści umów i poczynienie ustaleń faktycznych co do faktycznego sposobu realizowania tych umów przy jednoczesnym wykonywaniu obowiązków wynikających z pracowniczego zatrudnienia. Tego Sąd Okręgowy nie dokonał, dlatego ocena, iż „w niniejszym postępowaniu mamy do czynienia z sytuacją przekazania pracownika przez macierzystego pracodawcę innemu podmiotowi”, jest oderwana do okoliczności faktycznych tej konkretnej sprawy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, dopuszczone w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji dowody z dokumentów nie są wystarczające do ustalenia, jakie czynności zainteresowana wykonywała w ramach umów cywilnoprawnych, a jakie w ramach stosunku pracy z P., a ma to zdaniem Sądu Apelacyjnego znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu, zaś ocena Sądu Okręgowego, iż to P. osiąga „w ostatecznym rozrachunku korzyść z wykonania umowy”, nie jest poparta jakąkolwiek argumentacją i odwołaniem się do konkretnych dowodów.

Sąd Apelacyjny podkreślił zarazem, że znane jest mu postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2015 r., V CZ 17/15 (LEX nr 1751298), w którym przyjęto, że „Nawet konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego w znacznej części nie wypełnia przesłanki art. 368 § 4 k.p.c. i nie uzasadnia uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji. 2. Uzupełnienie postępowania dowodowego przez sąd drugiej instancji, nawet w przeważającym zakresie, nie prowadzi do osądzenia sprawy w jednej instancji - odwoławczej, lecz do zrealizowania zasady apelacji pełnej, która bez wątpienia nie narusza konstytucyjnej zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego”. W postanowieniu z dnia 15 kwietnia 2015 r. (IV CZ 6/15, LEX nr 1683418). Sąd Najwyższy stwierdził jednak, że nawet potrzeba znacznego uzupełnienia postępowania dowodowego nie może stanowić podstawy do wydania przez sąd drugiej instancji orzeczenia kasatoryjnego, a jedynie konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, tj. w sytuacji gdy sąd pierwszej instancji nie przeprowadził w ogóle żadnego postępowania dowodowego albo przeprowadził dowody wyłącznie na okoliczności nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy, względnie, gdy uchybienia formalne sądu pierwszej instancji powodują potrzebę powtórzenia przeprowadzonego w sprawie postępowania dowodowego w całości. W ocenie Sądu Apelacyjnego, taka sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie. Formalne dopuszczenie przez Sąd pierwszej instancji dowodu z dokumentów wyliczonych w postanowieniu dowodowym, bez poczynienia na ich podstawie niezbędnych dla rozstrzygnięcia sporu ustaleń faktycznych i poddania ich niezbędnej dla oceny materialnoprawnej roszczenia analizie nie może być „rozumiane jako przeprowadzenie postępowania dowodowego w takiej części, która nie pozwala sądowi drugiej instancji na uchylenie tego wyroku z uwagi na konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości”. Prowadziłoby to bowiem do wypaczenia istoty procesu dwuinstancyjnego i przerzucenia ciężaru postępowania dowodowego na etap postępowania odwoławczego, z konsekwencją faktycznego pozbawienia strony „jednej instancji”. Skoro zatem w niniejszej sprawie Sąd Okręgowy, dla dokonania ustaleń faktycznych i materialnoprawnej oceny roszczenia, powinien przeprowadzić dowód: z przesłuchania zainteresowanej; z przesłuchania osoby wskazanej przez odwołującą się Spółkę w charakterze strony lub z dokumentów wyjaśniających okoliczności, na które miałaby zeznawać; z przesłuchania osoby wskazanej przez zainteresowaną spółkę C. lub z dokumentów wyjaśniających kwestie dotyczące tej Spółki i dokonać konfrontacji dokonanych ustaleń z treścią dokumentów dopuszczonych przez Sąd Okręgowy w dniu 24 października 2014 r., a w oparciu o te wszystkie dowody, dokonać analizy charakteru prawnego umów łączących strony i w konsekwencji zasadności odwołania, to w ocenie Sądu Apelacyjnego zachodzi konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

Organ rentowy zaskarżył ten wyrok zażaleniem w całości.

W uzasadnieniu podniesiono, że w apelacji, jak i w toku postępowania odwoławczego strona przeciwna w zasadzie nie przedstawiła żadnych merytorycznych zarzutów, koncentrując się na próbie wykazania, że zaskarżona decyzja Zakładu była przedwczesna. Sąd ubezpieczeń społecznych nie ma obowiązku prowadzenia postępowania dowodowego z urzędu. Przepis art. 468 k.p.c. nie stanowi podstawy dla przeciwnego twierdzenia. Zasada kontradyktoryjności obowiązuje w pełni również w sprawach z ubezpieczenia społecznego. Sąd jest arbitrem, który nie może angażować się w stymulowanie kierunku postępowania dowodowego nawet w tych sprawach. W sytuacji, gdy strona przeciwna nie przedstawiła wniosków obejmujących ustalenie okoliczności wskazanych przez Sąd Apelacyjny, należy uznać, że brak było podstaw do działania przez Sąd Okręgowy w zastępstwie strony.

W niniejszej sprawie, w ocenie organu rentowego, przeprowadzone przez Sąd Okręgowy postępowanie dowodowe było wystarczające dla wydania orzeczenia końcowego i orzeczeniem tym rozpoznano istotę sporu. Jak prawidłowo wskazał Sąd Okręgowy, osoba zainteresowana w ramach umów cywilnoprawnych zawartych z C. Sp. z o.o. nie wykonywała żadnych innych czynności niż utrzymywanie w czystości budynków i pomieszczeń należących do P. S.A. Tym samym jedynym i wyłącznym beneficjentem wykonywanych w spornym okresie umów cywilnoprawnych był pracodawca osoby zainteresowanej, tj. P. S.A. Dla rozstrzygnięcia nie było istotne to, czy w ramach umów cywilnoprawnych osoba ubezpieczona wykonywała te same czynności, co w ramach umowy o pracę. Podobny pogląd wyrażono między innymi w wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 10 lipca 2015 r., III AUa 253/15, zgodnie z którym przepis art. 8 ust. 2a ustawy z dnia 13 października 1997 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 963) nie odnosi się wyłącznie do sytuacji, gdy w ramach zlecenia zleceniobiorcy wykonują takie same czynności, co w ramach stosunku pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy podkreślić, że przy rozpoznaniu zażalenia, o którym mowa w art. 394¹ § 1¹ k.p.c., Sąd Najwyższy bada wyłącznie prawidłowość zastosowania art. 386 § 2 lub 4 k.p.c. i nie rozpoznaje żadnych innych zarzutów (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 25 października 2012 r., I CZ 143/12, LEX nr 1265545; z dnia 25 października 2012 r., I CZ 144/12, LEX nr 1265546; z dnia 21 maja 2015 r., IV CZ 10/15, LEX nr 1730602; z dnia 20 maja 2015 r., I CZ 44/15, LEX nr 1747843; z dnia 29 kwietnia 2015 r., IV CZ 3/15, LEX nr 1678970). W szczególności ocena Sądu Najwyższego nie dotyczy prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego. Dlatego też kontroli wynikającej z art.  394¹ § 1¹ k.p.c. podlega wyłącznie to, czy w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie rozpoznano istoty sprawy albo czy wydanie wyroku kończącego spór wymagałoby przeprowadzenia przez sąd odwoławczy postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.), względnie czy nie doszło w tym postępowaniu do nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny, wydając wyrok kasatoryjny, sformułował po adresem Sądu pierwszej instancji zarzut uchybień formalnych przez „formalne dopuszczenie przez Sąd pierwszej instancji dowodu z dokumentów wyliczonych w postanowieniu dowodowym, bez poczynienia na ich podstawie niezbędnych dla rozstrzygnięcia sporu ustaleń faktycznych i poddania ich niezbędnej dla oceny materialnoprawnej roszczenia analizie w uzasadnieniu wyroku”, podkreślając przy tym, że przeprowadził on postępowania dowodowe „w takiej części, która nie pozwala sądowi drugiej instancji na uchylenie tego wyroku z uwagi na konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości”. W rzeczywistości jednak powołana argumentacja dotyczy niespełnienia wymagań z art. 328 § 2 k.p.c., a więc poczynienia niepełnych ustaleń faktycznych, niepozwalających na zastosowanie właściwych przepisów prawa materialnego. Są to jednak wady, które powinny być naprawione przez sąd drugiej instancji. Apelacja pełna cum beneficio novorum polega bowiem na tym, że sąd drugiej instancji rozpatruje sprawę ponownie, czyli w sposób w zasadzie nieograniczony jeszcze raz bada sprawę rozstrzygniętą przez sąd pierwszej instancji. Tym samym postępowanie apelacyjne - choć odwoławcze - ma charakter rozpoznawczy (merytoryczny), a z punktu widzenia metodologicznego stanowi dalszy ciąg postępowania przeprowadzonego w pierwszej instancji. Przez spełnianie nieograniczonych funkcji rozpoznawczych spełnia się kontrolny cel postępowania apelacyjnego; rozpoznanie apelacji ma (powinno) doprowadzić do naprawienia wszystkich błędów sądu pierwszej instancji, ewentualnie także błędów stron (uzasadnienie uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55).

Skoro Sąd drugiej instancji uznał, że przeprowadzone dowody nie są wystarczające dla rozstrzygnięcia sporu i wymagają uzupełnienia (co wynika z wytycznych zwartych w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia) i jednocześnie nie stwierdził, że dowody, które Sąd pierwszej instancji przeprowadził, nie są nieprzydatne w sprawie (art. 227 k.p.c.), z oczywistych względów nie została spełniona przesłanka w postaci konieczności „przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości”, która uzasadniałaby wydanie wyroku kasatoryjnego.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 394¹ § 1¹ i § 3 k.p.c. w związku z art. 398¹⁵ § 1 k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

kc