WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
10 marca 2026 r.
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marcin Łochowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Jacek Grela
SSN Maciej Kowalski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 10 marca 2026 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej J.D.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie
z 25 stycznia 2023 r., I ACa 911/21,
w sprawie z powództwa J.D.
przeciwko Wspólnocie Mieszkaniowej […] w K.
o zapłatę,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. nie obciąża powoda kosztami postępowania kasacyjnego;
3. przyznaje adwokatowi M.G. od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w Krakowie 4050 (cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych, powiększone o podatek VAT, kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.
Jacek Grela Marcin Łochowski Maciej Kowalski
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 25 stycznia 2023 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił apelację powoda J.D. od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie
z 21 maja 2021 r., którym oddalono powództwo przeciwko Wspólnocie Mieszkaniowej […] w K. o zasądzenie 143 000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie z tytułu obniżenia wartości należącego do powoda lokalu.
Sąd Apelacyjny oparł swoje rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach faktycznych i rozważaniach prawnych, istotnych dla ceny zasadności skargi kasacyjnej:
Powód wraz z siostrą są współwłaścicielami odrębnego lokalu mieszkalnego nr […] w budynku przy ul. […] w K. Powód nabył ten lokal w drodze dziedziczenia. Budynek, w którym znajduje się lokal powoda, nie ma jednej ze ścian szczytowych (nośnych) na styku z budynkiem przy ul. […]. Taki stan istnieje od chwili wybudowania budynku w latach 30-tych XX wieku. Wykonanie ściany
nie jest konieczne ze względów konstrukcyjnych. Lokal powoda, przylegający
do budynku przy ul. […], wymaga natomiast remontu przez likwidację i zabezpieczenie powstałych samoistnych szczelin dylatacyjnych. Powód składał
do pozwanej wspólnoty projekty uchwał w sprawie remontu części wspólnej nieruchomości w postaci dobudowy brakującej ściany szczytowej. Uchwała
taka nie została podjęta.
Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i poczynione na ich podstawie rozważania prawne, uznając je za własne. Wskazał na brak legitymacji procesowej biernej po stronie pozwanej wspólnoty, skoro budynek nie miał ściany szczytowej na długo przed powstaniem wspólnoty. Ponadto Sąd drugiej instancji uznał, że pozwana nie miała obowiązku dobudowania brakującej ściany szczytowej. Jej zadaniem jest utrzymywanie nieruchomości wspólnej w stanie niepogorszonym. Wybudowanie ściany niewątpliwie doprowadziłoby do polepszenia stanu nieruchomości wspólnej w stopniu wykraczającym poza obowiązki, jakie ciążą na pozwanej wspólnocie. Spowodowałoby również znaczne polepszenie stanu technicznego lokalu powoda, do czego pozwana nie jest zobowiązana.
Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się przesłanki bezprawnego działania strony pozwanej, związku przyczynowego między tym działaniem lub zaniechaniem a rzekomo wyrządzoną powodowi szkodą. Niezależnie od tego Sąd drugiej instancji uznał roszczenie powoda za przedawnione, przyjmując trzyletni termin przedawnienia.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł powód, zaskarżając wyrok w części, w której oddalono jego apelację oraz orzeczono o kosztach postępowania apelacyjnego, wnosząc o jego uchylenie w tym zakresie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonym zakresie i orzeczenie co do istoty sprawy. Zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie:
1) art. 415 i 416 k.c. w zw. z art. 12 ust. 2 w zw. z art. 13 ust. 1
w zw. z art. 17 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (dalej: „u.w.l.”) przez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że brak jest po stronie pozwanej legitymacji procesowej biernej w niniejszym postępowaniu z uwagi
na to, że wspólnota nie istniała w momencie przydziału mieszkania poprzednikom prawnym powoda, w związku z czym brak jest po stronie wspólnoty bezprawnego działania, związku przyczynowego pomiędzy tym działaniem lub zaniechaniem wspólnoty a wyrządzoną powodowi szkodą;
2) art. 4421 § 1 k.c. przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu,
że w sprawie doszło do przedawnienia roszczenia;
3) art. 61 pkt 1 w zw. z art. 5 ust. 2 w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 1-7 ustawy
z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (dalej: „pr.bud.”) przez ich niezastosowanie polegające na błędnym przyjęciu, iż pozwana nie miała obowiązku wybudowania brakującej ściany nośnej w budynku przy ul. […] w K.
oraz brak jest w tym zakresie unormowań prawnych;
4) § 204 ust. 3 pkt 1 i ust. 5 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury
z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (dalej: „r.s.w.t.”), przez ich niezastosowanie
i uznanie przez Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku, że pozwana nie miała obowiązku wybudowania brakującej ściany nośnej w budynku przy ul. […]
w K. oraz brak jest w tym zakresie unormowań prawnych;
5) art. 328 § 1 i 2 w zw. z art. 391 § 1, art. 378 § 1 oraz 382 k.p.c. przez bezpodstawne stwierdzenie przez Sąd Apelacyjny, że doszło do przedawnienia roszczenia powoda dochodzonego w niniejszej sprawie;
6) art. 378 § 1 oraz 382 k.p.c. przez nierozpoznanie w sposób merytoryczny zarzutu apelacji wniesionej przez stronę powodową w niniejszej sprawie, zgodnie z którym Sąd Okręgowy naruszył w wyroku wydanym w pierwszej instancji przepisy prawa procesowego, a to: art. 217 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 9 ust. 1 ustawy
z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego
oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 227 w zw. z art. 278 § 1.
w zw. z art. 286 w zw. z art. 233 k.p.c. przez nierozpoznanie wniosku powoda
o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu szacowania wartości nieruchomości, przy jednoczesnym błędnym stwierdzeniu
przez Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku, iż Sąd pierwszej instancji pominął dowód z opinii biegłego;
7) art. 227, 278 § 1, art. 286 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. wobec uznania
za zbędne przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego sądowego ds. oszacowania wartości nieruchomości, na okoliczność wykazania utraty wartości mieszkania powoda wskutek wady budynku (zgodnie z wnioskiem dowodowym strony powodowej);
8) art. 386 § 4 k.p.c. przez brak uchylenia przez Sąd Apelacyjny wyroku Sądu pierwszej instancji oraz brak przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na skargę pozwana wspólnota wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Powód dochodzi od wspólnoty mieszkaniowej odszkodowania z uwagi
na utratę wartości odrębnego lokalu, którego jest współwłaścicielem, wiążąc powstałą szkodę z zaniechaniem przez pozwaną wspólnotę wykonania robót budowlanych w postaci wybudowania ściany szczytowej (nośnej) w budynku,
w którym znajduje się jego lokal. Tak ujęta podstawa powództwa zakreśla granice żądania (art. 321 § 1 k.p.c.), determinując również zakres faktów istotnych
dla rozstrzygnięcia oraz kwalifikację prawną dochodzonego roszczenia. Nie ulega wątpliwości, że według powoda zdarzeniem szkodzącym (sprawczym)
jest zaniechanie przez wspólnotę mieszkaniową wybudowania ściany szczytowej budynku pozostające w związku przyczynowym ze szkodą w majątku powoda – utratą wartości jego lokalu.
2. Przypisanie odpowiedzialności podmiotowi, który zaniechał określonej czynności jest uzależnione od spełnienia kilku przesłanek. Wymaga bowiem ustalenia, że (1) podmiot ten miał obowiązek oznaczonego działania,
(2) mógł to działanie podjąć i (3) spełnienie istniejącego obowiązku przez ten podmiot w zwykłym toku zdarzeń pozwoliłoby zapobiec powstaniu szkody, a co najmniej zmniejszyłoby prawdopodobieństwo jej powstania (zob. wyrok
SN z 11 lutego 2004 r., I CK 222/03).
W pierwszej kolejności wymaga więc rozważenia, czy na pozwanej wspólnocie spoczywał obowiązek zachowania polegający na wybudowaniu ściany szczytowej budynku, w którym znajduje się lokal powoda. Dopiero stwierdzenie istnienia takiego obowiązku pozwalałoby na ocenę zachowania pozwanej jako bezprawnego w rozumieniu art. 415 k.c., co mogłoby dawać podstawy
do przypisywania wspólnocie odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu czynu niedozwolonego.
Konieczne jest podkreślenie, że zachowanie podmiotu prawa można kwalifikować jako bezprawne zaniechanie tylko wtedy, gdy istniał prawny,
a nie moralny lub etyczny obowiązek działania; obowiązek taki wynikać może
z normy prawnej (wyrok SN z 19 kwietnia 1974 r., II CR 157/74) lub istniejącego między stronami stosunku prawnego (wyroki SN z 18 kwietnia 2002 r.,
II CKN 1216/00, OSNC 2003, nr 4, poz. 58, i z 12 czerwca 2002 r., III CKN 694/00, OSNC 2003, nr 9, poz. 124).
3. Według skarżącego obowiązek wybudowania ściany szczytowej
przez wspólnotę wynika – jak wynika to z konstrukcji zarzutów kasacyjnych –
z art. 61 pkt 1 w zw. z art. 5 ust. 2 w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 1-7 pr.bud. oraz § 204
ust. 3 pkt 1 i ust. 5 r.s.w.t. Zgodnie z art. 61 pkt 1 pr.bud. właściciel lub zarządca obiektu budowlanego jest obowiązany utrzymywać i użytkować obiekt zgodnie
z zasadami, o których mowa w art. 5 ust. 2 pr.bud., tj. w sposób zgodny
z jego przeznaczeniem i wymaganiami ochrony środowiska oraz utrzymywać
w należytym stanie technicznym i estetycznym, nie dopuszczając do nadmiernego pogorszenia jego właściwości użytkowych i sprawności technicznej, w szczególności w zakresie związanym z wymaganiami, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 1-7
pr.bud. Obowiązki te obejmują m.in. spełnienie podstawowych wymagań dotyczących obiektów budowlanych określonych w załączniku I do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 305/2011 z dnia 9 marca 2011 r. ustanawiającego zharmonizowane warunki wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych i uchylającego dyrektywę Rady 89/106/EWG, dotyczących nośności
i stateczności konstrukcji (pkt 1 lit. a) oraz bezpieczeństwa użytkowania i dostępności obiektów (pkt 1 lit d); a także zapewnienie utrzymania właściwego stanu technicznego budynku (pkt 3). Natomiast według § 204 ust. 3 pkt 1 r.s.w.t. stany graniczne przydatności do użytkowania uważa się za przekroczone, jeżeli wymagania użytkowe dotyczące konstrukcji nie są dotrzymywane; oznacza
to, że w konstrukcji budynku nie mogą wystąpić lokalne uszkodzenia, w tym również rysy, które mogą ujemnie wpływać na przydatność użytkową, trwałość i wygląd konstrukcji, jej części, a także przyległych do niej niekonstrukcyjnych części budynku. Z kolei zgodnie z § 204 ust. 5 r.s.w.t. wzniesienie budynku w bezpośrednim sąsiedztwie obiektu budowlanego nie może powodować zagrożeń
dla bezpieczeństwa użytkowników tego obiektu lub obniżenia jego przydatności
do użytkowania.
Dokonanie oceny prawnej zachowania pozwanej w świetle powołanych przepisów wymagało jednak poczynienia stosownych ustaleń faktycznych. Konieczne było przede wszystkim ustalenie, czy według zasad wiedzy technicznej wybudowanie spornej ściany jest konieczne (np. ze względu na zapewnienie odpowiedniej stateczności konstrukcji budynku, zapobieżenie pogorszeniu się stanu technicznego budynku, powstaniu lokalnych uszkodzeń lub nawet jego zawaleniu), a przynajmniej celowe, a także, czy jest technicznie możliwe. W ocenie Sądu Najwyższego tego rodzaju ustalenia faktyczne wymagają wiadomości specjalnych (art. 278 § 1 k.p.c.), a więc powołania biegłego. Powód stosownego wniosku dowodowego nie złożył, a w konsekwencji Sądy meriti takich ustaleń nie dokonały.
Co więcej Sąd Apelacyjny przyjął, że wykonanie spornej ściany
nie jest ze względów konstrukcyjnych konieczne. Należy podkreślić,
że w postępowaniu kasacyjnym nie jest dopuszczalne powołanie nowych faktów i dowodów, a Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.).
Skoro nie ma ustaleń faktycznych, z których wynikałoby, że według zasad wiedzy technicznej wybudowanie ściany szczytowej jest konieczne i możliwe (wprost przeciwnie – zostały poczynione ustalenia, że takiej konieczności nie ma),
to nie sposób przyjąć, iż w świetle art. 61 pkt 1 w zw. z art. 5 ust. 2 w zw. z art. 5
ust. 1 pkt 1-7 pr.bud. oraz § 204 ust. 3 pkt 1 i ust. 5 r.s.w.t. pozwana wspólnota
ma obowiązek wykonania tak określonych prac budowlanych. Wniosek
ten jest niezależny od rozstrzygnięcia wątpliwości co do tego, czy wybudowanie spornej ściany mieści się w zakresie pojęć, do których powyższe przepisy
się odwołują, określając obowiązki właściciela (zarządcy) budynku, tj. utrzymania budynku w należytym stanie technicznym i estetycznym oraz niedopuszczenia
do nadmiernego pogorszenia jego właściwości.
4. Niestwierdzenie istnienia po stronie wspólnoty obowiązku wybudowania ściany szczytowej wyklucza w rozumieniu art. 415 i 416 k.c. bezprawność
jej zachowania polegającego na zaniechaniu wykonania tych prac, a w konsekwencji także odpowiedzialność odszkodowawczą. Taka ocena samodzielnie przesądza o bezzasadności powództwa i trafności rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego.
Tym samym pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej mają charakter drugorzędny, skoro nawet ich zasadność nie może prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku. W szczególności bezprzedmiotowe jest rozważanie kwestii przedawnienia niezasadnego roszczenia powoda, naruszenia przepisów postępowania w zakresie ustalenia wysokości szkody, czy nierozpoznania istoty sprawy.
5. Należy jednak zwrócić uwagę, że Sąd drugiej instancji błędne przyjął,
że w okolicznościach sprawy pozwana wspólnota mieszkaniowa nie miała legitymacji procesowej. Skoro powód twierdził, że odpowiedzialność pozwanej wspólnoty wynika z niewywiązania się przez nią z obowiązku wybudowania ściany szczytowej (zaniechania), to tak zdefiniowane zdarzenie szkodzące przesądza o legitymacji wspólnoty w świetle art. 415 k.c. Zagadnienie to nie ma jednak większego znaczenia, skoro istota problemu sprowadzała się do nieistnienia obowiązku wspólnoty, a w konsekwencji – nieistnienia roszczenia powoda.
6. Trzeba także wspomnieć, że powód wadliwie ujmował szkodę, którą –
jak twierdził – poniósł. Według skarżącego szkoda ta polegała na utracie wartości lokalu, wynikającej z braku ściany szczytowej w budynku. Istotne jest jednak
to, że spornej ściany nie było już od chwili wybudowania budynku w latach 30-tych XX wieku. Jednocześnie powód wskazuje jako zdarzenie szkodzące zaniechanie wspólnoty, polegające na niewykonaniu ściany. Stan budynku i lokalu powoda
nie uległ więc zmianie na skutek zaniechania wspólnoty. Natomiast zdaniem powoda, gdyby wspólnota wykonała swój obowiązek i wybudowała sporną ścianę jego lokal miałby większą wartość. Powód odwołuje się więc do szkody w postaci utraconych korzyści, a nie straty (art. 361 § 2 k.c.). Twierdzi bowiem, że gdyby nie zaniechanie wspólnoty jego lokal miałby wartość wyższą niż obecnie.
Stąd też wniosek dowodowy powoda o dopuszczenie biegłego
ds. „oszacowania wartości nieruchomości na okoliczność wykazania utraty wartości mieszkania powoda wskutek wady budynku” był wadliwie skonstruowany. Biegły powinien bowiem – w świetle twierdzeń powoda – ustalić, o jaką kwotę wzrosłaby wartość lokalu, gdyby ściana szczytowa została wybudowana. Co więcej, uszło uwadze powoda, że jako współwłaściciel nieruchomości wspólnej miałby obowiązek ponieść część kosztów niezbędnych prac budowlanych, odpowiadających wartości jego udziału we współwłasności, a więc 167/1000 (art. 12 ust. 2 u.w.l.). Konieczne byłoby zatem oszacowanie tych kosztów. Wydatki z tego tytułu musiałaby bowiem pomniejszać rozmiar utraconych przez powoda korzyści. Takiej argumentacji powód jednak nie przytoczył ani nie złożył stosownych wniosków dowodowych.
7. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę kasacyjną i zgodnie z art. 102 k.p.c., biorąc pod rozwagę sytuację majątkową i osobistą powoda, nie obciążył go kosztami postępowania kasacyjnego. Ponadto, stosownie do § 16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 8 pkt 6 i § 4 ust. 3 rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, przyznał adwokatowi M.G. 4050 zł, powiększone o podatek VAT, kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.
Jacek Grela Marcin Łochowski Maciej Kowalski
(D.Z.)
[a.ł]